ជនរួមជាតិខ្មែររស់នៅប្រទេសបារាំងស្ទើរតែគ្មានកម្លាំងចិត្តចូលរួមក្នុងសកម្មភាពទាមទារយុត្តិធម៌ អោយ ជនរងគ្រោះនៅរបបខ្មែរក្រហម ព្រោះពួកគេទទួលរងនូវការឈឺចាប់ខ្លាំងហួសប្រមាណ រហូតក្លាយជាជម្ងឺបាក់ស្បាតដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន។ គំនិតដែលចង់រស់នៅយ៉ាងស្ងាត់ស្ងៀមបានលេចចេញជារូបរាងឡើង។ ផ្ទុយទៅវិញ កូនៗរបស់ពួកគេដែលធំដឹងក្តីនៅបរទេសបានចាប់ផ្តើមធ្វើការងារស្រាវជ្រាវដើម្បីស្វែងយល់ពីប្រវត្តិរឿងរ៉ាវរបស់កម្ពុជាដែលជាប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួន។
ខាងក្រោមនេះជាបទសម្ភាសន៍ភាគពីរជាមួយអ្នកនាងម៉ី អេលីដា ជនជាតិខ្មែរកើតនៅប្រទេស អាយុ២៦ឆ្នាំ និងជាអ្នកច្បាប់ដែលបានធ្វើការស្រាវជ្រាវលើការយល់ឃើញរបស់ពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅបរទេសចំពោះដំណើរការរបស់តុលាការកាត់ក្តីអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម។
កាសែត តើពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅប្រទេសបារាំងបានធ្វើសកម្មភាពអ្វីខ្លះ ដើម្បីបញ្ចេញមតិចំពោះអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងរបបខ្មែរក្រហមដ៏គួរអោយភ័យខ្លាច?
ម៉ី អេលីដា សមាគមមួយចំនួនត្រូវបានបង្កើតឡើង មានដូចជាសមាគមជនរងគ្រោះសម័យខ្មែរក្រហមជាដើម។ សមាគមនេះមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លាជាងគេ និងបានធ្វើការងារជាច្រើន ដើម្បីជួយអោយជនរងគ្រោះមានតួនាទីយ៉ាងសកម្មក្នុងអង្គជំនុំជំរះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា (អវតក) ទទួលបន្ទុកកាត់ទោសអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម។ គណៈប្រតិភូនៃសមាគមនេះបានជួបសមាជិករាជរដ្ឋាភិបាលខ្មែរជាច្រើនរូប នៅទីក្រុងភ្នំពេញកាលពីខែវិច្ឆិកា ២០០៦ និងបានធ្វើជាអំណោយសៀវភៅពណ៌សស្តីពីសិទ្ធិរបស់ជនរងគ្រោះដល់ឥស្សរជនខ្មែរទាំងនោះ ហើយសៀវភៅមួយនេះក៏ត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅអង្គជំនុំជំរះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជាផងដែរ។ ក្នុងខែ និងឆ្នាំដដែល សមាគមនេះបានផ្តល់អនុសាសន៍របស់ខ្លួនទាក់ទិននឹងសេចក្តីព្រាងនៃវិធានផ្ទៃក្នុងរបស់សាលាក្តី ដោយបានលើកឡើងពីបញ្ហាតំណាងជនរងគ្រោះ និងតម្លាភាពក្នុងការចាត់នីតិវិធី។
ស្របពេលគ្នានេះដែរ សកម្មភាពអប់រំបំផុសស្មារតី និងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានជុំវិញបញ្ហាខ្មែរក្រហមត្រូវបានបង្កើតឡើងជាប្រចាំសម្រាប់ជនភៀសខ្លួន ដូចជាការពិភាក្សា ទិវាចងកំហឹង ការចុះផ្សាយពីសម្តីរបស់សាក្សីជាដើម។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះអាចរៀបចំឡើងបានដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីសំណាក់អង្គការធំៗដូចជាសហព័ន្ធអន្តរជាតិសម្រាប់សិទ្ធិមនុស្ស ដែលយល់ឃើញពីភាពចាំបាច់នៃឥទ្ធិពលរបស់បណ្តាញសារព័ត៌មានក្នុងការផ្សព្វផ្សាយពីគំនិតផ្តួចផ្តើមរបស់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរ។
ប៉ុន្តែ គួរអោយសោកស្តាយដោយសារពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅបរទេសមិនធ្វើការសហការគ្នាជាមួយខ្មែរនៅក្នុងស្រុក។ ជាក់ស្តែង សមាគមមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមទទួលយកចម្លើយសាក្សីររបស់ជនរងគ្រោះដោយមិនបានគិតទៅដល់ការពិគ្រោះយោបល់ជាមុនជាមួយអង្គការក្នុងស្រុកដែលបានផ្តួចផ្តើមគំនិតរៀបចំ ការងារនេះរួចទៅហើយនៅកម្ពុជា។
ជាទូទៅ ដោយសារតែមូលហេតុមិនចុះសម្រុងគ្នានៅក្នុងសហគមន៍ និងខ្វះការសហការគ្នា ធ្វើអោយមានការបែងចែកជាសមាគមជាច្រើន ដែលធ្វើអោយការទាមទាររបស់ពួកគេពុំសូវមានទម្ងន់។ លើសពីនេះទៅទៀត កង្វះខាតផ្នែកថវិកា សម្ភារៈ និងធនធានមនុស្សជាឧបសគ្គមួយដ៏ធំរារាំងដល់សកម្មភាពរបស់ពួកគេ។
តើសកម្មភាពជាក់ស្តែងណាខ្លះដែលពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅប្រទេសបារាំង និងប៊ែលហ្ស៉ីកបានផ្តួចផ្តើមឡើង ដើម្បីអោយខ្មែរក្រហមត្រូវតែទទួលទោសនៅចំពោះមុខច្បាប់?
មានសកម្មភាពពីរជាចម្បង។ ទីមួយ បន្ទាប់ពីមានការលើកទង់ជ័យសសុំចុះចាញ់កាលពីខែធ្នូ ១៩៩៩ របស់ខៀវ សំផន (អតីតប្រធានាធិបតីរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ) និងនួន ជា (បងធំទីពីរ ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកបង្កើតមនោគមន៍វិជ្ជារបបខ្មែរក្រហម) ដោយយល់ព្រមចុះចូលជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលជាមួយនឹងការទទួលស្វាគមន៍យ៉ាងឧឡារឹក ពាក្យបណ្តឹងប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហមលើកទីមួយដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកត្រូវបានធ្វើឡើង។ ពាក្យបណ្តឹងមួយនេះត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅខែកុម្ភៈ ១៩៩៩ នាទីក្រុងប៊្រុចសែល និងធ្វើឡើងដោយពលរដ្ឋខ្មែរចំនួន១៧គ្រួសារមកពីសមាគមខ្មែរសាមគ្គីដែលប្រមូលផ្តុំដោយខ្មែររស់នៅប្រទេសប៊ែលហ្ស៉ីក។ ពួកគេប្តឹងអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមបីរូប រួមមាន ខៀវ សំផន នួនជា និងអៀង សារី (អតីតរដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេស និងជាឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តីរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ) ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ បទឧក្រិដ្ឋបំពានច្បាប់អន្តរជាតិ និងបទឧក្រិដ្ឋប្រល័យពូជសាសន៍។ គ្រួសារទាំងនោះចង់ឃើញការទទួលស្គាល់របបខ្មែរក្រហមថាជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងចង់ឃើញអតីតមេដឹកនាំទាំងនោះទទួលស្គាល់កំហុសរបស់ខ្លួន។ ពួកគេបានប្រកាសអាសន្នដូចដែលពួកគេបានពន្យល់នៅក្នុងសារព័ត៌មានពី “គ្រោះថ្នាក់ដែលនឹងកើតមានឡើងចំពោះប្រជារាស្រ្តខ្មែរ ដោយសារការវិលត្រឡប់មកវិញនៃខ្មែរក្រហមមួយចំនួនដែលមានអំណាចនៅក្នុងជួររាជរដ្ឋាភិបាលខ្មែរ”។ ពេលនោះដីការបស់តុលាការអន្តរជាតិក៏ត្រូវបានធ្វើឡើង។
ទីពីរ ពាក្យបណ្តឹងទីពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅប្រទេសបារាំងនាខែតុលា ១៩៩៩។ លើកនេះ ពាក្យបណ្តឹងត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអ្នកស្រីដែលជាភរិយារបស់លោកអ៊ុង ប៊ុនហោ អតីតប្រធានសភាជាតិ ប្តឹងចំពោះបុគ្គលដែលអ្នកស្រីមិនស្គាល់ ដែលជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះការស្លាប់របស់ស្វាមីអ្នកស្រី។ នៅក្នុងពាក្យបណ្តឹង អ្នកស្រីបានរៀបរាប់ថា ខណៈពេលដែលស្វាមីរបស់អ្នកស្រី ព្យាយាមរត់ភៀសខ្លួនទៅស្ថានទូតបារាំងពេលដែលទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវវាយបែកនាថ្ងៃ១៧ មេសា ១៩៧៥ គេមិនដឹងថារូបលោកបានប្រគល់ខ្លួនដោយខ្លួនឯង រឺក៏ត្រូវគេបញ្ជូនអោយពួកខ្មែរក្រហមនោះទេ។ ក្នុងក្របខណ្ឌបណ្តឹងសើរើនេះ រដ្ឋាភិបាលបារាំងបានទទួលយល់ព្រមបើកកកាយអាថ៌កំបាំងនៃឯកសារដ៏សំខាន់របស់ទីចាត់ការត្រួតពិនិត្យដែនដី (Direction de la surveillance du territoire) តាមពាក្យស្នើសុំរបស់ចៅក្រមទទួលបន្ទុកផ្នែកព័ត៌មាន។ ការលើកឡើងពីករណីនេះមកបង្ហាញគឺមានសារសំខាន់ណាស់ព្រោះថា ព័ត៌មានមួយចំនួនដែលមិនមាននៅក្នុងឯកសារនោះ អាចជាប្រទីបបំភ្លឺដល់ប្រវត្តិសាស្រ្ត និងជាធាតុមួយយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ដំណើរការកាត់ទោសអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម។
តើកូនៗរបស់ជនរងគ្រោះរស់នៅបរទេសត្រូវការទាមទាររកយុត្តិធម៌ដែររឺទេ?
ចាស ពិតហើយ។ មូលហេតុសំខាន់នោះគឺពួកគេរៀនសូត្រចេះដឹងជ្រៅជ្រះជាងឳពុកម្តាយ មានការរៀបចំបានល្អប្រសើរជាងពួកគាត់ និងមិនសូវមានអារម្មណ៍តក់ស្លុតខ្លាំងដូចជាពួកគាត់។ លើសពីនេះទៅទៀត សមាជិកក្មេងៗជំនាន់ទីពីរនេះមានមធ្យោបាយគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទំនាក់ទំនងគ្នា មិនដូចឳពុកម្តាយរបស់ពួកគេឡើយ។ ជាក់ស្តែង កម្មវិធីសិក្សានៅសាលារៀន និងលទ្ធភាពក្នុងការទទួលបានព័ត៌មានស្តីពីខ្មែរក្រហមតាមរយៈបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការធ្វើអោយពួកគេចាប់អារម្មណ៍ និងមានអារម្មណ៍ថារឿងនេះជាប់ទាក់ទងនឹងរូបគេ។ បញ្ហានៅត្រង់ថា ជាញឹកញាប់ ពួកគេបដិសេធមិនចង់ភ្ជាប់រឿងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេទៅនឹងប្រវត្តិសាស្រ្តប្រទេស។ ពេលខ្លះពួកគេយល់ព្រមបើកកកាយរឿងរ៉ាវផ្ទាល់ខ្លួន ពេលខ្លះទៀតពួកគេមិនព្រមតែម្តង។ វាគឺជាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃការជ្រើសរើសនិងជំនួបពិភាក្សាគ្នា ។ ពេលខ្លះមានគម្លាតក្នុងទំនាក់ទំនងរវាងឳពុកម្តាយ និងកូន។ ឳពុកម្តាយសង្កេតឃើញគំលាតរវាងពួកគាត់ និងកូនៗដែលក្រេបជញ្ជក់វប្បធម៌របស់លោកខាងលិច។ ក្មេងៗជំនាន់ទីពីរនេះរស់នៅរវាងអតីតកាលដ៏ជូរចត់របស់ប្រទេសកំណើតដែលពួកគេបានដឹងលឺតិចតួច និងបច្ចុប្បន្នភាពនៃប្រទេសដែលគេរស់នៅសព្វថ្ងៃ។ ដូច្នេះ គ្មានអ្វីគួរអោយឆ្ងល់ទេចំពោះក្មេងៗខ្លះដែលសម្រេចចិត្តបំភ្លេចរឿងនោះ គឺដូចឳពុកម្តាយរបស់ពួកគេ ព្រោះថារឿងនោះធ្វើអោយពួកគេឈឺចាប់ហួសប្រមាណ និងគ្មានប្រយាជន៍អ្វីដែលត្រូវបើកកកាយរបួសចាស់នោះឡើយ។
តើក្មេងៗទាំងនោះចាប់អារម្មណ៍កាន់តែខ្លាំងទៅលើប្រទេសកម្ពុជាដែររឺទេ?
អ្នកខ្លះមានទំនាក់ទំនងស្មុគស្មាញ និងប្រែប្រួលជាមួយប្រទេសកម្ពុជា ពោលគឺពេលខ្លះពួកគេសម្រេចចិត្តបំភ្លេច តែពេលខ្លះស្រាប់តែងាកមកចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងជាថ្មីម្តងទៀតទៅលើប្រទេសកម្ពុជា និងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ខ្មែរ រហូតឈានទៅរៀនភាសាខ្មែរ ដែលសម្រាប់អ្នកមួយចំនួនគឺអាចយល់ និងស្តាប់បាន តែមិនអាចនិយាយបាន។
ដូចគ្នានេះដែរ អ្នកខ្លះចូលក្នុងសមាគម និងផ្តួចផ្តើមគំនិតបង្កើតសកម្មភាពផ្សេងៗដែលជាប្រយោជន៍ដល់ប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួន។ គួររម្លឹកផងដែរថា សមាគមប្រមូលផ្តុំជនរងគ្រោះដោយរបបខ្មែរក្រហម (Collectif des victimes des Khmers rouges) គឺជាសមាគមដែលប្រមូលផ្តុំដោយសមាគមតូចៗជាច្រើន ក្នុងនោះសមាគមនិស្សិតខ្មែរដែលស្ថិតក្នុងចំណោមសមាជិកស្ថាបនិក។ មានសារសំខាន់ណាស់ដែលយើងគួរកត់សម្គាល់ថា យុវជនខ្មែររស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលកើតចេញពីគ្រួសារទាហាន រឺកសិករមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ទៅលើប្រទេសកម្ពុជាខ្លាំងក្លាដូចជាយុវជននៅប្រទេសបារាំង រឺប៊ែលហ្ស៉ីកនោះទេ។
តើកូនៗរបស់ជនភៀសខ្លួនមានការរៀបចំយ៉ាងដូចម្តេច?
ឧទាហរណ៍ដ៏ល្អគឺវេទិកាយុវជនខ្មែរ ដែលទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបង្កើតអោយមានការជជែកវែកញែក។ វេទិកានេះកើតចេញពីឆន្ទៈក្នុងការទម្លាយការស្ងៀមស្ងាត់មិនព្រមនិយាយ ព្រោះថាការនិយាយពីមនោសញ្ចេតនា រឺអារម្មណ៍រំជើបរំជួលមិនមែនជាការងាយស្រួលនោះទេនៅក្នុងប្រពៃណីខ្មែរយើង។ ដោយហេតុថា ក្មេងៗទាំងនោះមិនចង់សួរឳពុកម្តាយគេពីរឿងរ៉ាវនៃប្រទេសកំណើតរបស់ពួកគេ ព្រោះខ្លាចធ្វើអោយឳពុកម្តាយមានការឈឺចាប់ និងខ្លាចធ្វើអោយដំបៅចាស់រើឡើងវិញ ដូច្នេះពួកគេក៏ស្វែងរកព័ត៌មានដោយខ្លួនឯង។ ប៉ុន្តែ ជាញឹកញាប់ពួកគេខ្វះថវិកាដើម្បីរក្សាគម្រោងអោយមានជាប់ ដូច្នេះពួកគេរៀបចំតែនៅពេលណាដែលមានពេលទំនេរ។
តើជនភៀសខ្លួនខ្មែរភាគច្រើនបានប្រកាសខ្លួនថាជាជនរងគ្រោះដែររឺទេ?
មិនទាំងអស់នោះទេ ព្រោះថាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅតែមិនត្រូវបានគេលើកយកមកនិយាយ។ អ្នកទាំងនោះរម្លឹកពីអតីតកាលក្នុងលក្ខណៈទូទៅ គឺមិននិយាយពីបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ ហាក់ដូចជាពួកគាត់គ្រាន់តែជាទស្សនិកជនប៉ុណ្ណោះ។ ការបដិសេធមិននិយាយពីរបបប្រល័យពូជសាសន៍ គឺមានន័យថាពួកគាត់បំបិទរឿងផ្ទាល់ខ្លួន បំបិទការឈឺចាប់ដែលពួកគាត់បានទទួលរង និងមិនចង់បង្ហាញថាពួកគាត់ជាជនរងគ្រោះ។ ការធ្វើបែបនេះក៏បណ្តាលមកពីមូលហេតុចង់បំភ្លេចរឿងខ្លោចផ្សាររបស់ពួកគាត់ ព្រោះថាភាគច្រើននៃជនភៀសខ្លួនទាំងនេះនៅតែមានអារម្មណ៍ស្តីបន្ទោសខ្លួនឯងដែលនៅរស់ ខណៈពេលដែលសាច់ញាតិបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហម។
គួររម្លឹកផងដែរថា ទោះបីជាស្នាមរបួសមានជម្រៅជ្រៅយ៉ាងណាក្តី ក៏អ្នកដែលគេចផុតពីសេចក្តីស្លាប់នៅមានចំនួនតិចតួចណាស់ដែលទៅពិគ្រោះជាមួយពេទ្យចិត្តសាស្រ្ត ដោយសារពួកគាត់មានបញ្ហាខាងភាសាដែលជាឧបសគ្គសម្រាប់ពួកគាត់។ តែថា ការទទួលស្គាល់ថាខ្លួនជាជនរងគ្រោះគឺមានសារសំខាន់ណាស់ក្នុងការជំរុញអោយមានចិត្តចង់ទាមទាររកយុត្តិធម៌។ ក្នុងន័យនេះគំរូរបស់ជនរងគ្រោះជនជាតិឈីលីដែលរងគ្រោះដោយសារការបង្រ្កាបផ្នែកនយោបាយគឺជាឧទាហរណ៍មួយដ៏ល្អ។ [ “ជនភៀសខ្លួនឈីលី និងសំណុំរឿងរបស់ Pinoche។ ការវិលត្រឡប់ទៅរកអតីតកាល និងការផ្ទេរការចងចាំដែលជាប្រវត្តិសាស្រ្ត” ចុះផ្សាយនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី Chahiers de l’Urmis ថ្ងៃទី៧ មិថុនា ២០០១ ដោយហ្វានី ជេតលីគី]។
បើតាមយោបល់របស់អ្នកនាង តើអ្នកនាងយល់ស្របដែររឺទេចំពោះទស្សនៈដែលថា នឹងគ្មានដំណើរការជាក្រុមឡើយ ល្គឹកណាគ្មានដំណើរការជាលក្ខណៈបុគ្គលជាមុនសិន?
ចាសពិតប្រាកដណាស់ សំខាន់ណាស់ដែលយើងត្រូវទទួលយករឿងផ្ទាល់ខ្លួនជាមុនសិន មុននឹងឈានទៅទទួលយករឿងរបស់សង្គមទាំងមូល។ សំខាន់យើងត្រូវដឹងថា កើតនៅក្នុងគ្រួសារខ្មែររស់នៅបរទេស គឺមានន័យថាយើងគ្មានគ្រួសារដែលមានលក្ខណៈដូចគ្រួសារដទៃទៀតនោះទេ! បញ្ហានៅត្រង់ថា យើងត្រូវជំនះអោយបាននូវភាពភ័យខ្លាច និងការរស់នៅក្នុងអតីតកាលដែលឳពុកម្តាយយើងបានបន្សល់ទុកអោយយើង។ នៅពេលដែលយើងសម្រេចប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាអស់ទាំងនេះ គ្រប់យ៉ាងនឹងមានភាពងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រង និងទទួលយក។
យើងគួររម្លឹកផងដែរថា ភាពអសកម្មរបស់ជនរងគ្រោះគឺកើតចេញពីមូលហេតុនៃជំងឺបាក់ស្បាត។ ដូច្នេះ ជាបឋមពួកគាត់ត្រូវសម្រួលចិត្ត សម្រួលអារម្មណ៍ទទួលយករឿងរ៉ាវផ្ទាល់ខ្លួន ទទួលស្គាល់អត្តសញ្ញាណជាខ្មែរ និងទទួលយកការឈឺចាប់ដែលពួកគាត់បានព្យាយាមច្រានចោល មុននឹងបោះជំហានទៅមុខ និងអាចទាមទារសំណងខូចខាតមកវិញ។ តែថា ដើម្បីសម្រេចបាន គឺត្រូវមានកិច្ចសហការយ៉ាងស្អិតរមួត និងជាប់លាប់ជាមួយសមាគមក្នុងស្រុក ក្នុងលក្ខខណ្ឌដែលជនភៀសខ្លួនខ្មែរអាចផ្សារផ្សាប់ជាមួយប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួនក្នុងរូបភាពបច្ចុប្បន្ន គឺមិនមែនរស់នៅជាមួយរូបភាពអតីតកាលដែលប្រទេសនេះបានបន្សល់ទុកអោយពួកគាត់នោះឡើយ។
អ្វីទៅជាសក្កានុពលរបស់ពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅបរទេស?
សក្កានុពលដ៏សំខាន់គឺស្ថិតនៅក្នុងជំនាន់កូនៗរបស់ពួកគាត់។ សេរីភាពក្នុងការនិយាយស្តីកើតចេញពីស្រទាប់យុវវ័យ ព្រោះថាពួកគេត្រូវការស្វែងយល់ពីប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ ពួកគេសាកសួរសំណួរ និងផ្លាស់ប្តូរយោបល់គ្នា។ ខ្មែររស់នៅបរទេសមានតួនាទីសំខាន់ណាស់ក្នុងដំណើរការកាត់ក្តី។ ពលរដ្ឋខ្មែរនៅក្នុងស្រុកគឺមានចំនួនច្រើនលើសលប់ក៏ពិតមែន បើប្រៀបធៀបទៅនឹងខ្មែរដែលរស់នៅឯនាយសមុទ្រ ប៉ុន្តែខ្មែរនៅបរទេសអាចមានតួនាទីសំខាន់ ព្រោះថាពួកគេមានសេរីភាពច្រើនជាង គឺមិនមែនត្រឹមតែបញ្ចេញមតិប៉ុណ្ណោះទេ គឺថែមទាំងអាចស្វែងរកយុត្តិធម៌ដែលផ្តល់ដោយប្រទេសដែលពួកគេជ្រកកោនសព្វថ្ងៃ។
ជីវប្រវត្តិដែលផ្តល់ដោយម៉ី អេលីដា
- “ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅប្រទេសបារាំង, រវាងភាពស្រមើស្រមៃ និងការពិត ការផ្លាស់ប្តូរសង្គម” ចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្តី Migrations Société ខែមករា-កុម្ភៈ ភាគទី១៩ ទំព័រទី១៥២ ដោយស្ទេហ្វានី ណាន។
- “ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅប្រទេសបារាំងៈ អត្តសញ្ញាណដែលត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញ និងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ, អន្តោប្រវេសន៍-ការបណ្តុះបណ្តាល លេខ៧៦ ឆ្នាំ១៩៨៩ ទំព័រទី៧១ ដោយអ៊ីដា ស៊ីម៉ុនបារូត។
-“ពលរដ្ឋខ្មែរ ២០០០ឆ្នាំនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត” សារព័ត៌មានរបស់សាកលវិទ្យាល័យទីក្រុងរ៉ែន ចុះផ្សាយឆ្នាំ២០០០ក្រោមការដឹកនាំរបស់លីសា អង់តឺប៊ី យេមីលី, វីលៀម ប៊ែរតូមីញែរ និងហ្គាប្រ៊ីយេល សេហ្វើ” ។
-« ជនរងគ្រោះដោយសាររបបប៉ុល ពត» ត្រីមាសនៃសមាគមជនរងគ្រោះដែលជាតំណាងជនភៀសខ្លួន(នៅទីក្រុងហាវ) លេខ២២ ចុះផ្យាយខែតុលា ឆ្នាំ២០០០ ដោយបណ្ឌិតព្យែរ ឌុយតែក។
-“Reclaiming Cambodia History : ករណីនៃគណៈកម្មការស្វែងរកការពិត, The Fletcher Forum of World Affairs Journal, ចុះផ្សាយឆ្នាំ២០០០។
-“ការចងចាំរបស់រាងកាយ បទសម្ភាសន៍ជាមួយលោកហ្សង់ ហាតហ្វៀល និងប៉ាញ រិទ្ធី ទស្សនាវដ្តី Vacarme លេខ២៧ ចុះផ្សាយឆ្នាំ២០០៤ ដោយហ្វីលីប ម៉ង់ហ្សូ ហ្សង់ហ្វីលីប រ៉ឺនូអា និងអ៊ីហ្សាប៊ែល សាំងសង់ ។
| 
